Hamza Toprak "Memlûkler döneminde Antakya (1268-1516)" hakkında

Medeniyetler şehri olarak anılan Hatay ilinin merkezi Antakya, antik çağdan bu yana yüzyıllar boyunca çeşitli medeniyetlere ev sahipliği yapmıştır. Bu kadim şehir aynı zamanda Hristiyanlığın önemli merkezlerinden bir tanesidir. St. Pierre Kilisesi'nin, Hz. İsa'nın on iki havarisinden biri olan Aziz Petrus'un ilk vaaz verdiği yer olduğuna ve mağarada cemaatin ilk kez "Hıristiyan" adını aldığına inanılmaktadır. Bu nedenle St. Pierre Kilisesi Hıristiyanlığın ilk kilisesi olarak bilinmektedir. Antakya, stratejik konumu sebebiyle de Bizans İmparatorluğu'nun yanı sıra Orta Doğu ve Yakın Doğu'da kurulan devletlerin birçoğunun ele geçirmek için mücadele ettikleri bir şehir olmuştur. Öyle ki, Mısır'da hüküm süren Fâtımî Devleti'nin (909-1171) kumandanı Mencütekin et-Türkî'nin kuşatması karşısında Halep'te bulunan Ebû'l-Fadâil Saîdüddevle ve naibi Lü'lü, Bizans imparatoruna gönderdikleri bir mektupta; "Halep alındığı zaman Antakya'da alınmış olur ve ne zaman Antakya alınırsa İstanbul da alınır" diyerek şehrin stratejik önemini vurgulamışlardır¹. Memlûkler için de Antakya'nın ele geçirilmesi, Mısır ve Şam bölgesindeki şehirlerin güvenliklerinin sağlanması ve kuzeyden gelecek saldırıların önlenebilmesi için önemliydi. Bu sebeple Memlûk ordusu Mayıs 1268'de Antakya şehrini fethederek Antakya Haçlı Prenskepliği'ne son vermiştir.

Türkiye'de Memlük tarihi üzerine yapılan çalışmaların çoğunda Sultan Baybars'ın Antakya'yı fethi ele alınmıştır. Ancak Memlûkler döneminde Antakya'nın siyasi, iktisadi ve sosyal hayatına dair kapsamlı ve müstakil bir çalışma bulunmamaktadır. Dolayısıyla Mehmet Yusüf Çelik'in doktora tezinden üretmiş olduğu "Memlûkler Döneminde Antakya 1268-1516" adlı çalışma bu alandaki boşluğu doldurmaktadır. Yazar halen Hatay Mustafa Kemal Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü'nde öğretim görevlisi olarak çalısmaktadır. Bilimsel calısmaları ağırlıklı olarak Antakva tarihi üzerinedir. Bu çalışmada adı geçen kitabın tanıtımının yapılması amaçlanmıştır.

İncelenen kitap, 2020'de Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı'ndaki "Memlûkler Döneminde Antakya 1268-1516" adlı doktora tezinin yeniden gözden geçirilerek basılmış halidir. Bu kitap; giriş ve sonuç hariç şu üç bölümden oluşmaktadır: